Największa planetoida czy najmniejsza planeta ?13 października 2002
Odkrylimy największe ciało w Układzie Słonecznym od czasu znalezienia w 1930 roku Plutona - doniesiono wczoraj na spotkaniu Amerykańskiego Towarzystwa Astronomicznego. Kršży daleko za orbitš Plutona, jest znacznie większe od znanych planetoid. Albo trzeba mianować je nowš planetš, albo... odebrać to miano Plutonowi
Nieznany dotšd obiekt obiega Słońce raz na 288 lat w odległoci szeciu miliardów kilometrów, czyli ponad 40 razy większej, niż dzieli Ziemię od Słońca. Pluton i Neptun sš oddalone tylko o 4,5 mld km.
Odkrywcy, astronomowie z California Institute of Technology, nadali nowemu obiektowi imię Quaoara, jednego z bogów Indian Tongwa, którzy byli pierwotnymi mieszkańcami Kalifornii i żyli na terenach, na których obecnie leży Los Angeles. Chrzciny były na razie nieformalne - zanim nowa nazwa zostanie oficjalnie uznana, musi jš zaakceptować Międzynarodowa Unia Astronomiczna.
Podzwonne dla Plutona
rednica Quaoara mierzy aż 1250 km, czyli więcej niż połowę rednicy Plutona (2300 km). I teraz astronomowie majš kłopot. Czy jego wielkoć wystarcza, by zaliczyć nowy obiekt w poczet planet? Czy też uznać, że jest on ledwie jednš z tysięcy planetoid, które kršżš poza orbitš Neptuna, choć niewštpliwie największš? Ponieważ w dotychczasowych obserwacjach przejrzano tylko jednš dwudziestš całego nieba, uczeni nie wykluczajš, że wkrótce odkryjš tam obiekty większe od Plutona.
Jedno jest więc pewne. Znalezienie Quaoara poważnie zagraża statusowi naszej najdalszej planety - Plutona. Jego niezwykle mała masa (nieprzekraczajšca jednej pištej masy Księżyca), a także nietypowa orbita (silnie spłaszczona i nachylona pod dużym kštem do płaszczyzny innych planet) sugerowały, że być może status planety przyznano mu zbyt pochopnie. Problem ten rozważała nawet w ostatnich latach Międzynarodowa Unia Astronomiczna. Detronizację Plutona powstrzymali jednak amerykańscy astronomowie, którzy sš dumni z jedynej planety odkrytej dotychczas przez obywatela USA - Clyde'a Tombaugha.
Mike Brown, jeden z odkrywców Quaoara, mówi wprost: - Gdyby Plutona odkryto w ostatnich latach, nikt nawet nie rozważałby klasyfikowania go jako planety. To po prostu typowy obiekt z transneptunowego pasa planetoid zwanego pasem Kuipera. Quaoar przekrela szanse Plutona na utrzymanie dotychczasowego statusu.
Kto wie, czy nie jest to więc jeden z ostatnich artykułów, w których Pluton jest wcišż okrelany dumnie brzmišcš nazwš planety.
Nawet amatorzy go dostrzegš
Astronomowie odkryli Quaoara dzięki obserwacjom wykonywanym 120-cm teleskopem w obserwatorium na Mount Palomar. Obraz nieznanego dotšd obiektu znalazł się na kliszy CCD z 4 czerwca. Szybki przeglšd archiwów pozwolił na odnalezienie jego wczeniejszych zdjęć zarejestrowanych w latach 1982, 1996, 2000 i 2001, które wtedy jednak zostały przegapione.
Tak duża liczba danych oraz włšczenie do dalszych obserwacji Teleskopu Kosmicznego Hubble'a pozwoliły na wyznaczenie rozmiarów i parametrów orbity Quaoara.
W przeciwieństwie do Plutona porusza się on po torze niemal kołowym, w odległoci ponad szeciu miliardów kilometrów od Słońca. Kształt orbity sprawia, że trudniej go obserwować niż Plutona, który porusza się po tak wydłużonym torze, że niekiedy zbliża się do Słońca bardziej niż Neptun. W istocie od 1979 do 1999 roku Pluton był raczej ósmš niż dziewištš planetš naszego Układu. Promienie słoneczne rozmroziły wówczas znajdujšce się na jego powierzchni zasoby azotu i metanu, a powstała dzięki temu atmosfera rozpraszała promienie słoneczne i zwiększała obserwowanš jasnoć planety.
Tymczasem Quaoar poruszajšcy się stale w dużej odległoci od Słońca jest - podobnie jak większoć obiektów z pasa Kuipera - bardzo ciemny. Odbija zaledwie jednš dziesištš padajšcego nań promieniowania słonecznego. Mimo to astronomowie-amatorzy dysponujšcy nieco bardziej zaawansowanym sprzętem z dołšczonš kamerš CCD powinni zarejestrować jego obraz w postaci słabej, poruszajšcej się bardzo powoli w gwiazdozbiorze Wężownika plamki.
Skamielina Układu Słonecznego
Odkrycie Quaoara zainteresuje uczonych nie tylko ze względu na jego wpływ na możliwš detronizację Plutona. Obiekty pasa Kuipera sš dla nich kosmicznymi "skamielinami" - resztkami pozostałymi po czasach tworzenia się Układu Słonecznego. Na skutek zderzeń w okršżajšcym wówczas młode Słońce gazowo-pyłowym dysku powstawały większe obiekty - planetozymale. Ich kolejne wielokrotne zderzenia doprowadziły do powstania planet. Ale niektóre z planetozymali, zwłaszcza te kršżšce na obrzeżach Układu Słonecznego, miały małe szanse na zderzenie z odległymi sšsiadkami. Przetrwały więc ostatnie cztery i pół miliarda lat w niemal niezmienionej postaci. To one włanie zasiedlajš pas Kuipera.
W poszukiwaniu wskazówek dotyczšcych powstawania planet astronomowie starajš się zbadać skład chemiczny, liczbę, rozmieszczenie i łšcznš masę obiektów pasa Kuipera. Poza obserwacjami prowadzonymi z powierzchni Ziemi planuje się też misje kosmiczne badajšce komety oraz obszary pozaneptunowe. Interesujšcych wyników powinna dostarczyć misja "Pluto - Kuiper Belt", która wystartuje w 2006 roku, dotrze do Plutona w 2015 i po zbadaniu jego powierzchni i atmosfery skieruje się w stronę jednego z mniejszych obiektów.
Badania te powinny pomóc w stworzeniu ogólnej teorii formowania się układów planetarnych i być może pozwolš na oszacowanie częstoci i warunków występowania we Wszechwiecie układów podobnych do naszego. Może więc nie należy się martwić usunięciem jednej pozycji z listy planet Układu Słonecznego, jeli dzięki temu znajdziemy wiele innych, kršżšcych wokół odleglejszych gwiazd planet?
Planetoidy
W naszym układzie kršżš nie tylko planety. Orbity wokół Słońca zatacza także tysišce innych, mniejszych ciał zwanych planetoidami czy też małymi planetkami. Zdecydowana większoć z nich kršży pomiędzy Marsem i Jowiszem, ma nieregularny kształt, skromne rozmiary. Największy Ceres ma ponad 900 km rednicy.
W 1951 roku Gerard Kuiper przewidział, że planetoidy kršżš również poza orbitš Neptuna i Plutona. Pierwszš z nich nazwanš 1992 QB1, odkryto dopiero w 1992 roku. Sš one bardzo ciemne, gdyż odbijajš tylko znikomš częć padajšcego na nie promieniowania słonecznego. Typowy rozmiar planetoid z pasa Kuipera nie przekracza kilkuset kilometrów. Do czasu znalezienia Quaoara największa była odkryta przed dwoma laty Waruna (nazwa pochodzi od wedyjskiego boga nieba), której rednicę ocenia się na 900 km. Jak się szacuje, liczba obiektów pasa Kuipera o rednicach przekraczajšcych 100 km sięga kilkuset tysięcy.
Pluton nie pasuje
W Układzie Słonecznym planety wyranie dzielš się na dwie grupy. Pierwsze cztery planety, małe i skaliste, zwane sš planetami ziemskimi (Merkury, Wenus, Ziemia i Mars). Kolejne cztery planety, tzw. olbrzymy, sš wielkimi kulami gazów (Jowisz, Saturn, Uran i Neptun). Pluton leży najdalej od Słońca, ale swoimi rozmiarami i budowš wewnętrznš nie przypomina sšsiednich planet-olbrzymów ani też planet ziemskich. Ma 22 razy mniejszš rednicę niż Neptun. Nie doć tego. Jest dwa razy mniejszy niż najmniejsza z planet ziemskich - Merkury. Ba, jest znacznie mniejszy od naszego Księżyca (i siedmiu innych księżyców naszego układu).
autor: Weronika liwa
źródło: Wyborcza - 07.10.2002
Odkrywcy, astronomowie z California Institute of Technology, nadali nowemu obiektowi imię Quaoara, jednego z bogów Indian Tongwa, którzy byli pierwotnymi mieszkańcami Kalifornii i żyli na terenach, na których obecnie leży Los Angeles. Chrzciny były na razie nieformalne - zanim nowa nazwa zostanie oficjalnie uznana, musi jš zaakceptować Międzynarodowa Unia Astronomiczna.
Podzwonne dla Plutona
rednica Quaoara mierzy aż 1250 km, czyli więcej niż połowę rednicy Plutona (2300 km). I teraz astronomowie majš kłopot. Czy jego wielkoć wystarcza, by zaliczyć nowy obiekt w poczet planet? Czy też uznać, że jest on ledwie jednš z tysięcy planetoid, które kršżš poza orbitš Neptuna, choć niewštpliwie największš? Ponieważ w dotychczasowych obserwacjach przejrzano tylko jednš dwudziestš całego nieba, uczeni nie wykluczajš, że wkrótce odkryjš tam obiekty większe od Plutona.
Jedno jest więc pewne. Znalezienie Quaoara poważnie zagraża statusowi naszej najdalszej planety - Plutona. Jego niezwykle mała masa (nieprzekraczajšca jednej pištej masy Księżyca), a także nietypowa orbita (silnie spłaszczona i nachylona pod dużym kštem do płaszczyzny innych planet) sugerowały, że być może status planety przyznano mu zbyt pochopnie. Problem ten rozważała nawet w ostatnich latach Międzynarodowa Unia Astronomiczna. Detronizację Plutona powstrzymali jednak amerykańscy astronomowie, którzy sš dumni z jedynej planety odkrytej dotychczas przez obywatela USA - Clyde'a Tombaugha.
Mike Brown, jeden z odkrywców Quaoara, mówi wprost: - Gdyby Plutona odkryto w ostatnich latach, nikt nawet nie rozważałby klasyfikowania go jako planety. To po prostu typowy obiekt z transneptunowego pasa planetoid zwanego pasem Kuipera. Quaoar przekrela szanse Plutona na utrzymanie dotychczasowego statusu.
Kto wie, czy nie jest to więc jeden z ostatnich artykułów, w których Pluton jest wcišż okrelany dumnie brzmišcš nazwš planety.
Nawet amatorzy go dostrzegš
Astronomowie odkryli Quaoara dzięki obserwacjom wykonywanym 120-cm teleskopem w obserwatorium na Mount Palomar. Obraz nieznanego dotšd obiektu znalazł się na kliszy CCD z 4 czerwca. Szybki przeglšd archiwów pozwolił na odnalezienie jego wczeniejszych zdjęć zarejestrowanych w latach 1982, 1996, 2000 i 2001, które wtedy jednak zostały przegapione.
Tak duża liczba danych oraz włšczenie do dalszych obserwacji Teleskopu Kosmicznego Hubble'a pozwoliły na wyznaczenie rozmiarów i parametrów orbity Quaoara.
W przeciwieństwie do Plutona porusza się on po torze niemal kołowym, w odległoci ponad szeciu miliardów kilometrów od Słońca. Kształt orbity sprawia, że trudniej go obserwować niż Plutona, który porusza się po tak wydłużonym torze, że niekiedy zbliża się do Słońca bardziej niż Neptun. W istocie od 1979 do 1999 roku Pluton był raczej ósmš niż dziewištš planetš naszego Układu. Promienie słoneczne rozmroziły wówczas znajdujšce się na jego powierzchni zasoby azotu i metanu, a powstała dzięki temu atmosfera rozpraszała promienie słoneczne i zwiększała obserwowanš jasnoć planety.
Tymczasem Quaoar poruszajšcy się stale w dużej odległoci od Słońca jest - podobnie jak większoć obiektów z pasa Kuipera - bardzo ciemny. Odbija zaledwie jednš dziesištš padajšcego nań promieniowania słonecznego. Mimo to astronomowie-amatorzy dysponujšcy nieco bardziej zaawansowanym sprzętem z dołšczonš kamerš CCD powinni zarejestrować jego obraz w postaci słabej, poruszajšcej się bardzo powoli w gwiazdozbiorze Wężownika plamki.
Skamielina Układu Słonecznego
Odkrycie Quaoara zainteresuje uczonych nie tylko ze względu na jego wpływ na możliwš detronizację Plutona. Obiekty pasa Kuipera sš dla nich kosmicznymi "skamielinami" - resztkami pozostałymi po czasach tworzenia się Układu Słonecznego. Na skutek zderzeń w okršżajšcym wówczas młode Słońce gazowo-pyłowym dysku powstawały większe obiekty - planetozymale. Ich kolejne wielokrotne zderzenia doprowadziły do powstania planet. Ale niektóre z planetozymali, zwłaszcza te kršżšce na obrzeżach Układu Słonecznego, miały małe szanse na zderzenie z odległymi sšsiadkami. Przetrwały więc ostatnie cztery i pół miliarda lat w niemal niezmienionej postaci. To one włanie zasiedlajš pas Kuipera.
W poszukiwaniu wskazówek dotyczšcych powstawania planet astronomowie starajš się zbadać skład chemiczny, liczbę, rozmieszczenie i łšcznš masę obiektów pasa Kuipera. Poza obserwacjami prowadzonymi z powierzchni Ziemi planuje się też misje kosmiczne badajšce komety oraz obszary pozaneptunowe. Interesujšcych wyników powinna dostarczyć misja "Pluto - Kuiper Belt", która wystartuje w 2006 roku, dotrze do Plutona w 2015 i po zbadaniu jego powierzchni i atmosfery skieruje się w stronę jednego z mniejszych obiektów.
Badania te powinny pomóc w stworzeniu ogólnej teorii formowania się układów planetarnych i być może pozwolš na oszacowanie częstoci i warunków występowania we Wszechwiecie układów podobnych do naszego. Może więc nie należy się martwić usunięciem jednej pozycji z listy planet Układu Słonecznego, jeli dzięki temu znajdziemy wiele innych, kršżšcych wokół odleglejszych gwiazd planet?
Planetoidy
W naszym układzie kršżš nie tylko planety. Orbity wokół Słońca zatacza także tysišce innych, mniejszych ciał zwanych planetoidami czy też małymi planetkami. Zdecydowana większoć z nich kršży pomiędzy Marsem i Jowiszem, ma nieregularny kształt, skromne rozmiary. Największy Ceres ma ponad 900 km rednicy.
W 1951 roku Gerard Kuiper przewidział, że planetoidy kršżš również poza orbitš Neptuna i Plutona. Pierwszš z nich nazwanš 1992 QB1, odkryto dopiero w 1992 roku. Sš one bardzo ciemne, gdyż odbijajš tylko znikomš częć padajšcego na nie promieniowania słonecznego. Typowy rozmiar planetoid z pasa Kuipera nie przekracza kilkuset kilometrów. Do czasu znalezienia Quaoara największa była odkryta przed dwoma laty Waruna (nazwa pochodzi od wedyjskiego boga nieba), której rednicę ocenia się na 900 km. Jak się szacuje, liczba obiektów pasa Kuipera o rednicach przekraczajšcych 100 km sięga kilkuset tysięcy.
Pluton nie pasuje
W Układzie Słonecznym planety wyranie dzielš się na dwie grupy. Pierwsze cztery planety, małe i skaliste, zwane sš planetami ziemskimi (Merkury, Wenus, Ziemia i Mars). Kolejne cztery planety, tzw. olbrzymy, sš wielkimi kulami gazów (Jowisz, Saturn, Uran i Neptun). Pluton leży najdalej od Słońca, ale swoimi rozmiarami i budowš wewnętrznš nie przypomina sšsiednich planet-olbrzymów ani też planet ziemskich. Ma 22 razy mniejszš rednicę niż Neptun. Nie doć tego. Jest dwa razy mniejszy niż najmniejsza z planet ziemskich - Merkury. Ba, jest znacznie mniejszy od naszego Księżyca (i siedmiu innych księżyców naszego układu).
autor: Weronika liwa
źródło: Wyborcza - 07.10.2002