Stonehenge: budowa ogromnego, tajemniczego pomnika
23 sierpnia 2003
Przez ponad 800 lat prehistoryczny człowiek wykorzystywał eksponowane miejsce na Równinie Salisburskiej w Wiltshire (płd. Anglia), znane dzisiaj jako Stonehenge, do odprawiania swoich obrzędów. W cišgu tych oœmiu wieków powstały dwa koliste nasypy ziemi oraz dwa niepełne kręgi z kamieni.

Widok z lotu ptaka
WyraŸnie widzimy pod œniegiem zarys Stonehenge. Kamienie otaczajš koliste nasypy oraz rowy. Dalej widać "kamień-piętę" oraz tzw. Aleję, przeciętš przez drogę.

Ok. 2000r. p.n.e. budowniczym Stonehenge pozostało do wykonania najtrudniejsze zadanie: ustawienie w œrodku koła pięciu trylitów w kształt podkowy. Każdy z nich składa się z dwóch 50-tonowych pionowych głazów o wysokoœci ok. 6 m, podtrzymujšcych 7-tonowy głaz ułożony poziomo.

Do ustawienia pionowych głazów trzeba było wykopać wielki dół głębokoœci 2,4 m z jednš skoœnš œcianš. Ziemię usunięto za pomocš kilofów z rogów jelenia oraz łopat z łopatki wołu. Następnie na drewnianych wałkach przycišgnięto pierwszy 50-tonowy głaz, którego jeden koniec znalazł się nad skoœnš œcianš otworu. Potrzeba było kilkudziesięciu mężczyzn, aby ustawić go pionowo. Zrobiono to przy użyciu dŸwigni z drewnianych bali, podtaczajšc pod głaz kłody, które również były podpórkš dla dŸwigni. Kiedy pod głazem znalazło się już wiele bali, zaczšł się on przechylać i zsuwać po skoœnej krawędzi do dołu, uderzajšc z olbrzymiš siłš w przeciwległš krawędŸ otworu, którš umocniono drewnianymi palikami.


Powalony gigant
Przed najwyższym (6,5 m) 45-tonowym piaskowcem leży powalony kamień poziomy. WyraŸnie widać sposób łšczenia dwóch bloków na czopy.

Głaz ustawiono pionowo za pomocš lin wykonanych ze skór zwierzęcych oraz włókien roœlinnych. Sznury takie miały różnš wytrzymałoœć i doœć często pękały. Aby nie dopuœcić do upadku głazu i jego rozbicia, podtrzymywano go drewnianymi pałami, które były zablokowane na górze linami. Gdy monolit stanšł już prosto, wokół jego podstawy natychmiast podsypywano ziemię, układano pnie drzew oraz kamienie. Na płaskich powierzchniach pionowych głazów pozostawiano niewielkie wybrzuszenia. Miały się one wpasować w wydršżony spód poprzecznego głazu, tworzšc w ten sposób połšczenia na czop.

Przy budowie Stonehenge najniebezpieczniejszym i najtrudniejszym zadaniem było umieszczenie na wysokoœci ok. 6 m 7-tonowego poziomego głazu. Prawdopodobnie unoszono go na podkładzie z pni. Głaz dŸwigano do góry na przemian to z jednej, to z drugiej strony, wsuwajšc pod niego kolejne kłody.
W ten sposób układano drewnianš wieżę do wysokoœci głazów poziomych, skšd kamień poprzeczny można było przesunšć na właœciwe miejsce. Do budowy wieży potrzeba było co najmniej 250 pni o długoœci ok. 6,5 m.

Etapy budowy Stonehenge

Stonehenge powstawał w trzech etapach w cišgu ok. 1 700 lat. Prof. Gerałd Hawkins, niegdyœ pracownik Obserwatorium Astrofizycznego w Cambridge (USA), obliczył, że konstrukcja całoœci zajęła blisko 1 mln 500 tys. dni roboczych, przy udziale tysišca łudzi.

Pierwsza faza rozpoczęła się około 2750 r. p.n.e., prawie 200 lat przed podjęciem przez Egipcjan prac nad Wielkš Piramidš. Powstał wtedy kršg o œrednicy 115 m, zbudowany z niższego, zewnętrznego nasypu ziemnego otaczajšcego rów, z drugim nasypem wysokoœci 1,8 m wewnštrz rowu. Wewnštrz kręgu wykopano w równej odległoœci 56 dołów, nazwanych póŸniej jamami Aubrey'a, od nazwiska Johna Aubrey'a, XVII-wiecznego zbieracza starożytnoœci, który odkrył owe nieznaczne zagłębienia w darni. Nie wiadomo, do czego służyły.



Ustawianie monolitów
Aby wznieœć gigantyczne trylity, wykopywano w kredowym podłożu doły i ustawiano palisadę, aby głaz, spadajšc, nie skruszył kredy. Unoszony za pomocš dŸwigni i lin, centymetr po centymetrze wsuwał się do dołu, grupy mężczyzn, cišgnšc liny, ustawiały go pionowo. Głazy poprzeczne podnoszono za pomocš dŸwigni na warstwach pni (kolejnš warstwę dodawano po podcišgnięciu głazu). Kamień poprzeczny, który znalazł się na odpowiedniej wysokoœci, wsuwano na pionowe podstawy.

Wejœcie znajduje się z południowo-wschodniej strony okręgu. Na zewnštrz widać olbrzymi blok nie ciosanego piaskowca o wysokoœci 5 m, znany dzisiaj jako Heeł Stone (kamień-pięta). Ze œrodka kręgu w dniu letniego przesilenia widać nad nim wschód słońca.

Drugš fazę budowy rozpoczęła około 2100 r. p.n.e. ludnoœć kultury pucharów dzwonowatych, nazwana tak od kształtu wyrabianej ceramiki. Wzniesiono wówczas 80 wykutych z błękitno-szarej skały kamieni w dwóch niepełnych kręgach w œrodku budowli. Zbudowano także szerokš drogę biegnšcš w kierunku północno-wschodnim ku rzece Avon, oddalonej o jakieœ 3 km.

Kamienie te pochodziły z oddalonych o 209 km Gór Preseli w południowo-zachodniej Walii i transportowane były zapewne wodš. Po załadowaniu na tratwy w Milford Haven płynęły w górę rzeki Severn. Na koniec do transportu pozostał jedynie krótki odcinek lšdem - owš szerokš drogš z Amesbury do Stonehenge.

Teoria ta znalazła potwierdzenie w momencie, gdy w 1988 r. odnaleziono blok błękitno-szarego kamienia w korycie rzeki Daugleddau w Llangwm w Dyfed. Głaz ten ma zbliżone rozmiary do kamieni w Stonehenge, a jego ułożenie sugeruje, że mógł pójœć na dno podczas spławiania w dół rzeki do morza.

Jasnozielony, popękany ołtarz, kiedyœ stojšcy, a dzisiaj leżšcy płasko poœród centralnych trylitów, pochodzi z wybrzeży Milford Haven i przypuszczalnie przetransportowano go również wodš.

Trzecia faza (2000-1100r. p.n.e.) przypada na wczesnš epokę bršzu. Usunięto wtedy kršg błękitno-szarych kamieni, wzniesiono zaœ kršg około 30 pionowych bloków piaskowca (o wadze œrednio 30 ton), połšczonych poziomymi kamieniami. Kršg ten ma œredniš wysokoœć 5 m. Wewnštrz niego umieszczono 5 jeszcze wyższych trylitów. Na koniec błękitno-szare kamienie ustawiono ponownie, w dwóch grupach.

Piaskowce pochodziły z oddalonej ok. 32 km Marlborough Downs. Prawdopodobnie ludzie cišgnęli kamienie na płozach, toczšc je po dębowych pniach. Prof. Hawkins wyliczył, że do transportu jednego 50-tonowego głazu potrzeba byłoby 800 ludzi. Dodatkowo 200 ludzi musiałoby nieustannie oczyszczać drogę i przekładać dębowe walce z tyłu do przodu.


Pionowy gigant
Największe konstrukcje Stonehenge, trylity (poniżej), znajduję się w œrodku kręgu. Pierwotnie było ich pięć, przy czym najwyższy miał 6,5 m wysokoœci. Dzisiaj stoję tylko trzy z nich. Każdy trylit składa się z dwóch olbrzymich pionowych bloków podtrzymujšcych blok poziomy.

Pionowe głazy miały na œrodku nieznaczne wybrzuszenie, żeby widziane od dołu wydawały się proste. Kamienny kršg o œrednicy 30 m jest wykonany na tyle precyzyjnie, że głazy poprzeczne znajdujš się na jednakowym poziomie. Sš one również zaokršglone i razem tworzš kršg.

Kamienie ciosano obtłukujšc je innymi kamieniami. Większe ciosy oddzielano, być może przez podgrzewanie kamieni wzdłuż dokładnie zaznaczonej linii, a następnie polewanie ich zimnš wodš i uderzanie w owe miejsca.